POV / Ψυχοθεραπεία / Κριτικές Προσεγγίσεις
Την δεκαετία του 1970, την περίοδο όπου η θεσμική ψυχιατρική αμφισβητήθηκε από μια πληθώρα επιστημόνων ( επί παραδείγματι R.D Laing, D. Cooper, M. Foucault, F. Basaglia, E.Goffman ) o Thomas Szasz κάνει λόγο στο ομώνυμο βιβλίο του για μια «Βιομηχανία της Τρέλας». Κανόνας της βιομηχανίας αυτής ήταν εν ολίγοις πως ο διαφορετικός πλέον δεν είναι δαιμονικός αλλά άρρωστος, παρόλα αυτά εξίσου απειλητικός για το κοινωνικό γίγνεσθαι που πάντα πρέπει να κινείται μέσα σε όσο γίνεται πιο σαφώς καθορισμένα όρια. Ο τότε θεσμός της ψυχιατρικής λοιπόν λειτούργησε υπό καθεστώς ipse dixit: αποφασίζει ποιος είναι εντάξει, ποιος δεν είναι και βάσει τα πορίσματα (;) μιας προνομιούχας κοινωνικής ομάδας, πληθώρα ανθρώπων καταλήγουν σε χρόνιο εγκλεισμό, απομόνωση, φέροντας το στίγμα του αλόγιστου, του περίεργου, του επικίνδυνου, αυτού που ένα «υγιές» σύνολο δεν έχει χώρο να κρατήσει στα όρια του.
Στην σύγχρονη εποχή η Βιομηχανία αυτή φαίνεται να μεταλλάσσεται και από «Βιομηχανία της Τρέλας» μεταμφιέζεται σε «Βιομηχανία της Ευτυχίας». Εκ πρώτης όψεως αυτό φαντάζει περίεργο αλλά αν κάποιος ρίξει μια ματιά στην ανοδική τάση των ποσοστών κατάθλιψης και άλλων ψυχικών διαταραχών παγκοσμίως ίσως θα κατανοούσε την αναγκαιότητα της ύπαρξης μιας βιομηχανίας που καλείται να παράγει χαρά, ευτυχία, αφθονία και πάνω απ’ όλα σύντομα μονοπάτια που οδηγούν εκεί, εύπεπτα και αγόγγυστα. Πιο συγκεκριμένα και αν λάβουμε υπόψη τα κάτωθι δεδομένα, με βάση τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (World Health Organization [WHO], 2022) αναφέρεται ότι υπάρχει τάση παγκόσμιας εξάπλωσης των ψυχικών διαταραχών, με περισσότερα από 1 δισεκατομμύριο άτομα πάσχοντα από κάποια εξ αυτών, κυρίως δε από κατάθλιψη ή άγχος. Σε αυτή την αύξηση ακριβώς βασίζεται και η μεταβολή της Βιομηχανίας: παλιότερα οι ψυχικά πάσχοντες ήταν λιγότεροι, είτε διότι τα διαγνωστικά μέσα και κριτήρια δεν είχαν απλωθεί τόσο στις διάφορες εκφάνσεις της καθημερινότητας ώστε να παθολογικοποιήσουν κάθε ατέλεια της ανθρώπινης ύπαρξης είτε γιατί ακόμα δεν είχε κατακερματιστεί τόσο η ζωή του ατόμου και ακόμα υπήρχαν σταθερές στο ζην που περιφρουρούσαν τον ανθρώπινο ψυχισμό από την κατάρρευση. Πλέον όμως που η ψυχική υγεία βάλλεται όλο και περισσότερο, σε όλες τις χώρες, σε όλα τα κοινωνικά στρώματα, ανεξαρτήτως status quo, αντί να μιλάμε για επικίνδυνη τρέλα κάνουμε λόγο για επικίνδυνη διάθεση και επικίνδυνα συναισθήματα. Ο παρονομαστής βέβαια παραμένει κοινός : είτε είσαι «τρελός» είτε «καταθλιπτικός» το πρόβλημα είσαι εσύ και εσύ οφείλεις να αλλάξεις, και αν δεν αλλάξεις σου αξίζει η απομάκρυνση και ο αποκλεισμός.
Με αυτή την λογική και βασιζόμενη σε διάφορα-πιθανώς χρήσιμα- ευρήματα (βλ. Θετική ψυχολογία του M.Seligman) στήθηκε μια ολόκληρη αγορά επαγγελμάτων , άλλα με περισσότερο και άλλα με λιγότερο κύρος, καθένα με το δικό του κοινό και καθένα πιθανώς αμφιλεγόμενο στον βαθμό που υπόσχεται θεραπεία, λειτουργικότητα και ευημερία. Ψυχίατροι, ψυχολόγοι, ψυχοθεραπευτές, coaches, σύμβουλοι ψυχικής υγείας ,κοινωνικοί λειτουργοί, μέντορες, γκουρού, καθείς εξ αυτών εξειδικευμένος σε μια ή και περισσότερες πτυχές της ανθρώπινης ζωής και φυσικά με διαφορετική συνταγή ευτυχίας. Ξανά ο κοινός παρονομαστής τους όμως στον προσανατολισμό των πρακτικών είναι ο εξής: το άτομο. Αν προσαρμοστεί και ακολουθήσει με επιτυχία τις συμβουλές τότε υπάρχει επιβράβευση. Αν όμως αποστατήσει, αν δεν ακολουθήσει τυφλά και πιστά την όποια πεπατημένη τότε παραμένει στην μιζέρια όπως χαρακτηριστικά αναφέρει επαγγελματίας coach σε συνέντευξη: «Υπάρχουν άνθρωποι που θεωρούν τους coaches απατεώνες γιατί πήγαν και έδωσαν τα χρήματα τους στα σεμινάρια τους και μετά γύρισαν πίσω στην μέτρια και μίζερη ζωή τους. […] Και όπως σας είπα είναι ευθύνη του ανθρώπου που πληρώνει για το coaching να κάνει τις απαραίτητες δράσεις, για να κάνει τις αλλαγές που επιθυμεί…»
Η ζωή λοιπόν πολλών ατόμων είναι μέτρια και μίζερη , και για να αλλάξει αυτό πρέπει το άτομο να βρει ένα άλλο άτομο πιο έξυπνο και ικανό από το ίδιο που θα ξέρει καλύτερα και θα του δείξει πως δεν θα είναι άλλο η ζωή του μέτρια και μίζερη. Αν δεν επιτευχθεί αυτό φυσικά και θα φταίει ο υποβοηθούμενος και όχι ο βοηθός. Αυτή η δυναμική σχέσης θυμίζει την σχέση ενός ισχυρού και χαρισματικού(ή και όχι τόσο) γονέα με ένα ευάλωτο και όχι τόσο χαρισματικό τέκνο, το οποίο οφείλει να ακολουθήσει το οικογενειακό παράδειγμα, να το συνεχίσει και επ’ ουδενί να το αμφισβητήσει, ώστε να γίνει το ίδιο ισχυρό και χαρισματικό. Η ευτυχία και ό,τι την αποτελεί γίνεται αναγκαιότητα και μάλιστα επιτεύξιμη με πολύ συγκεκριμένους όρους και τρόπους.
Πιθανώς κάποιοι άνθρωποι όντως να αντλούν βοήθεια από πραγματικά έξυπνες παραινέσεις και συμβουλές. Πιθανώς μια μεγάλη μερίδα επαγγελματιών όντως να είναι εξαιρετικά εκπαιδευμένη και χαρισματική. Πιθανώς η Βιομηχανία της Ευτυχίας όπως και κάθε άλλη βιομηχανία να επιτελεί σε έναν βαθμό τον σκοπό για τον οποίο έχει δημιουργηθεί και πιθανώς να συνεχίσει να υπάρχει και να εξελίσσεται. Παρόλα αυτά δεν γίνεται να μην επισημανθούν και τα σημεία στα οποία πιθανώς αποτυγχάνει διότι παραγνωρίζει κάτι βασικό: οι άνθρωποι πολλές φορές παρουσιάζουν αντίσταση στην αλλαγή και αντίσταση στην ξένη παρέμβαση που τους ζητάει να αλλάξουν. Οι άνθρωποι δεν είναι φτιαγμένοι για να είναι πάντοτε η καλύτερη εκδοχή του εαυτού τους : χαρούμενοι, δυνατοί, θελκτικοί και είναι τουλάχιστον βάναυσο να τους ζητείται να είναι σταθερά κάτι τέτοιο. Οι άνθρωποι χρειάζονται ένα φάσμα μέσα στο οποίο να μπορούν να υπάρχουν χωρίς να τους ορίζει ένα επίτευγμα, μια καταξίωση και μια επιτυχία που θα φέρνει χαρά και πληρότητα. Οι άνθρωποι αποδιοργανώνονται όταν υπαρξιακά τελούν υπό αφόρητες συνθήκες. Οι άνθρωποι χρειάζονται περιβάλλοντα στα οποία οι ίδιοι θα ανακαλύψουν μέσω του σχετίζεσθαι με ασφάλεια το πώς βιώνεται μια συγκεκριμένη στον χρόνο εμπειρία και οι άνθρωποι κυρίως θεραπεύονται τελικά όταν συμφιλιώνονται με το γεγονός πως δεν χρειάζεται πάντοτε να θεραπευτούν για να έχουν δικαίωμα στην ζωή.
Αν το κοινωνικό σύνολο επιδείκνυε περισσότερη ανοχή σε αυτά τα βαθιά ανθρώπινα χαρακτηριστικά ίσως τότε δεν θα κάναμε λόγο για καμία Βιομηχανία Τρέλας ή Ευτυχίας. Σαφώς το γεγονός ότι υφίσταται σίγουρα κάπως βοηθάει, διότι η ύπαρξη των «χαλασμένων» επιβεβαιώνει την αξία των «άθικτων», των σωστών, αυτών που είναι όπως «πρέπει» κάποιος να είναι. Και για αυτό η θεραπεία θα συνεχίσει να προσανατολίζεται στο πως κάποιος θα λειτουργεί και θα προσαρμόζεται σε συνθήκες και περιβάλλοντα δύσκολα για προσαρμογή, και θα χρειάζεται πάντα κάποιον που δεν θα μπορεί να το κάνει αυτό. Όταν πάψει το σύνολο να χρειάζεται κάποιον «λίγο» για να νιώθει το ίδιο «πολύ» τότε θα μιλήσουμε για άλλου είδους θεραπεία. Την θεραπεία που δημιουργεί χώρους, την θεραπεία που επιτρέπει και δέχεται, την θεραπεία που όντως επουλώνει. Μέχρι τότε θα συνεχίσουμε την διακαή αναζήτηση μιας μόνιμης ευτυχίας, την οποία όσο θα πλησιάζουμε τόσο αυτή θα απομακρύνεται αφήνοντας μας σε άλλους για επιδιόρθωση.
Βιβλιογραφία
Δημοκίδης, Χ. (2023, 20 Ιουνίου). Η σκληρή αλήθεια για την Κατερίνα Σαλακά. LIFO. https://www.lifo.gr/podcasts/i-skliri-alitheia-gia-tin-katerina-salaka
Szasz, T. (1970). The manufacture of madness: A comparative study of the inquisition and the mental health movement. New York: Harper & Row.
World Health Organization. (2022). World mental health report: Transforming mental health for all. Geneva: World Health Organization.
Κείμενο: Ζαρόγκα Όλγα, ψυχολόγος Α.Π.Θ, Συστημική Οικογενειακή ψυχοθεραπεύτρια
Zaroga Olga 
Σχολιάστε